GYÖ'ler, Soğuk Savaş döneminin etkileriyle şekillenen uluslararası ilişkilerde özellikle Batı ve Doğu Bloku arasındaki gerilimin azaltılması amacıyla gündeme gelmiştir. Bu dönemde, büyük güçler arasındaki nükleer silah yarışı ve ideolojik çatışmalar dünya barışını tehdit etmekteydi. Taraflar arasında güvensizlik ve yanlış anlamaların potansiyel bir çatışmayı tetikleme ihtimali yüksekti. Güven yaratıcı önlemler, bu tür gerilimi azaltmak ve taraflar arasındaki diyaloğu desteklemek amacıyla ortaya çıkmıştır.

Kıbrıs Sorunu ve Güven Yaratıcı Önlemler

Kıbrıs Sorunu bağlamında Güven Yaratıcı Önlemler (GYÖ), taraflar arasındaki güvensizlik ve çatışma riskini azaltmayı amaçlayan bir strateji olarak önem kazanmıştır. Kıbrıs Sorunu, Kıbrıs Adası'ndaki Türk ve Yunan toplulukları arasında tarihsel, etnik ve siyasi temelli karmaşık bir anlaşmazlık olarak bilinir. Bu sorunun çözümü için uluslararası toplum, taraflar arasında güvensizlik ortamını hafifletmek ve çözüm sürecine uygun bir zemin oluşturmak amacıyla GYÖ'leri benimsemiştir.

Resmi olarak ilk kez BM Genel Sekreteri Butros Gali'nin görev yaptığı 1992-1996 yılları arasında gündeme gelen GYÖ'ler, Kıbrıs'taki tarafların hem mutabık kaldığı hem de uzlaşamadığı çalışmalar ve girişimler şeklinde yürütülmüştür. Kıbrıs'ta GYÖ'ler, iki toplum arasındaki güvensizlik ortamının azaltılması, potansiyel bir çözüme hazırlık amacıyla iki toplumun birbirine yakınlaşması ve çözüm sürecinin kolaylaştırılması gibi hedefleri içermiştir.

Kıbrıs Çözüm Müzakereleri bağlamında, BM Genel Sekreteri Butros Gali'nin adıyla anılan Gali Fikirler Dizisi'nde uzlaşma sağlanamadıktan sonra, 1993 yılında BM Genel Sekreteri, Kıbrıs'taki İyi Niyet Misyonu'na ilişkin olarak hazırladığı raporda GYÖ'lerin gerekliliğini vurgulamıştır (BM-BMGS-26026, 1993). Raporda, taraflar arasında derin bir güven krizi olduğuna dair tespitler yer almakta ve bu nedenle, tarafların kabul ettiği güven artırıcı önlemler alınması durumunda ilerlemenin daha mümkün olabileceği ifade edilmektedir. Genel Sekreter, belirlediği 8 başlık altındaki önlemlerin, yeni bir güven ortamı yaratarak, çözüm sağlanamayan "Fikirler Dizisi" temelinde genel bir anlaşma yapma hedefine yönelik bir adım olduğunu belirtmiştir.

Güven Yaratıcı Önlemler, uluslararası ilişkilerin karmaşıklığı içerisinde taraflar arasındaki güvensizliği hafifletmeyi, diyaloğu teşvik etmeyi ve çatışma riskini azaltmayı amaçlayan önemli bir yaklaşımdır. Kıbrıs Sorunu'nun çözüm sürecinde de bu önlemler, taraflar arasındaki güvensizlik ortamını aşma ve çözüm sürecine olumlu katkı sağlama amacıyla benimsenmiştir. Bu kapsamda, BM Genel Sekreteri Butros Gali'nin dönemi ve sonrasında Kıbrıs'ta yürütülen GYÖ çalışmaları, adanın iki toplumu arasında daha yapıcı bir diyalog ve çözüm sürecine uygun bir zemin oluşturmak amacıyla gerçekleştirilmiştir.

Kıbrıs Türkleri, Kıbrıs Cumhuriyeti'nde yaşanan gerginlikler sonucu 27 Aralık 1967'de Kıbrıs Geçici Türk Yönetimi'ni kurma ihtiyacı hissettiler. Bu geçici yönetim, Kıbrıs Türklerinin haklarını koruma amacıyla oluşturulmuştu. Daha sonraki yıllarda, 1971'de "geçici" ifadesi yönetimin isminden çıkarılarak Kıbrıs Türk Yönetimi olarak adlandırıldı.

Ancak, 1974 yılında yaşanan gelişmeler Kıbrıs Türk Yönetimi'nin adını birkaç kez değiştirmesine neden oldu. Önce 1 Ekim 1974'te yönetimin adı Otonom Kıbrıs Türk Yönetimi olarak değiştirildi. Ardından 13 Şubat 1975 tarihinde bu isim Kıbrıs Türk Federe Devleti (KTFD) olarak evrildi. Bu isim de uzun süre devam etmedi ve Kıbrıs Türk Federe Devleti Meclisi, 17 Haziran 1983'te aldığı bir kararla "Self Determination" ilkesine dayanarak Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti'ni (KKTC) ilan etti.

Bu ilan, Kıbrıs Türklerinin kendi kaderini tayin hakkını kullanarak KKTC'yi kurduğu önemli bir dönem olarak tarihe geçti. 15 Kasım 1983 tarihinde yapılan bu ilan, Kıbrıs adasının kuzey kesiminde Kıbrıs Türklerinin özerk bir devlet olarak varlığını resmen ilan ettiği anlamına gelmektedir.

Tüm bu süreçler, Kıbrıs Türklerinin kendi kimliklerini ve yönetim yapılarını koruma ve geliştirme çabalarını yansıtmaktadır. Kıbrıs Türklerinin tarihindeki bu evreler, adanın siyasi tarihindeki önemli dönüm noktaları olarak hatırlanmaktadır.

KIBRIS TÜRK YÖNETİMLERİ

1. Kıbrıs Geçici Türk Yönetimi - 27 Aralık 1967
2. Kıbrıs Türk Yönetimi - 1971
3. Otonom Kıbrıs Türk Yönetimi - 1 Ekim 1974
4. Kıbrıs Türk Federe Devleti (KTFD) - 13 Şubat 1975
5. Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti (KKTC) ilanı - 15 Kasım 1983

1975 yılında Viyana’da 6 tur görüşme yapılmış ve bu görüşmelerde soruna federal bir çözüm bulunması konusu ele alınmıştı.

6. turdan sonra görüşmelerin çıkmaza girmesi üzerine, 1.5 yıl kadar sonra, kilitlenmeyi çözmeyi amaçlayan Cumhurbaşkanı Denktaş, BM Genel Sekreteri Waldheim’a Makarios’la buluşma önerisi yapmıştır.

Cumhurbaşkanı Denktaş’ın bu önerisi epeyi zorlanmadan sonra, Rum toplumu lideri Makarios tarafından kabul edildi.

Görüşme, 12 Şubat 1977 tarihinde yapıldı.

1977 Doruk Anlaşması

BM Genel Sekreterinin gözetiminde yapılan görüşmelerde 4 maddelik bir ilke anlaşması imzalanmıştır.

1) Kıbrıs Cumhuriyeti bağımsız, bağlantısız ve iki toplumlu olmalıdır.

2) Her toplumun yönetimi altındaki topraklar, ekonomik ve toprak verimliliği ile toprak mülkiyeti esasları ışığında görüşülmelidir.

3) Dolaşma, yerleşme özgürlüğü, mülkiyet hakkı gibi prensip meseleleri müzakereye açıktır. Bunların görüşülmesinde iki toplumlu federal sistem ve Türk Toplumu yönünden doğabilecek güçlükler de dikkate alınacaktır.

4) Federal hükümetin görev ve yetkileri, devletin birliği ve devletin iki toplumlu mahiyetini koruyacak şekilde olacaktır.

1979 Doruk Anlaşması

Makarios’un ölümünden sonra, yine Denktaş’ın önerisi ile yeni bir doruk anlaşması gerçekleşmiştir. Rum Toplumu Lideri Kiprianu ile Cumhurbaşkanı Denktaş arasında imzalanan 19 Mayıs 1979 tarihli 10 maddelik anlaşma da şöyledir:

1) Toplumlararası görüşmeler 15 Haziran 1979’da yeniden başlayacaktır.

2) Görüşmelerin temeli Denktaş-Makarios anlaşması ve BM’in Kıbrısla ilgili kararları olacaktır.

3) Cumhuriyetin tüm yurttaşlarının insan haklarına ve temel özgürlüklerine saygı gösterilmelidir.

4) Görüşmeler tüm toprak ve anayasa konularını kapsayacaktır.

5) Maraş’la ilgili bir anlaşmaya varılması halinde, diğer yörelerle ilgili anlaşma beklenmeden Maraş açılacaktır.

6) Görüşmelerin sonucunu olumsuz şekilde etkileyecek hareketlerden kaçınılması ve iyi niyet, karşılıklı güven ve olağan koşullara dönüşü kolaylaştırabilecek pratik önlemler alınmalıdır.

7) Kıbrıs Cumhuriyeti askerden arındırılacaktır.

8) Cumhuriyetin bağımsızlığı, egemenliği, toprak bütünlüğü ve bağlantısızlığı, bir başka ülke ile kısmen veya bütün olarak birleşmesi veya taksim ve ayrılmanın herhangi bir şekline karşı gereken garantiler olacaktır.

9) Görüşmeler gecikmelerden kaçınılarak sürekli ve temelli bir şekilde sürdürülecektir.

10) Toplumlararası görüşmeler Lefkoşa’da yapılacaktır.

Bu anlaşmadan sonra başlayan toplumlararası görüşmeler, Rumların BM Genel Kuruluna başvurdukları Mayıs 1983 yılına kadar kesintilerle devam etmittir.

Mayıs 1983’de Rum liderliğinin konuyu tek yanlı alarak BM Genel Kurulu’na götürerek, Türk halkının gıyabında haksız bir karar çıkartması, Türk halkının 15 Kasım 1983’de kendi bağımsız devletini ilan etmesiyle yanıtlanmıştır.

Müzakereler 1970'lerden itibaren, Kıbrıs Türk lideri Rauf Denktaş ve Kıbrıs Rum liderleri Makarios, Kyprianou ve Vassiliou arasında gerçekleşti. Ancak 1980'lerde ve 1990'larda yapılan görüşmeler sonuçsuz kaldı. 1999'da BM Genel Sekreteri Kofi Annan'ın iyi niyet misyonları başlatıldı ve 2004 yılında Annan Planı adı verilen kapsamlı bir plan önerildi. Ancak referandumda Kıbrıslı Rumlar planı reddetti, Kıbrıslı Türkler ise kabul etti.

2000'li yıllarda Kıbrıs Rum lideri Dimitris Christofias ve Kıbrıs Türk lideri Mehmet Ali Talat arasında yapılan görüşmelerde bazı ilerlemeler kaydedildi, ancak temel konularda anlaşma sağlanamadı. Sonraki yıllarda Kıbrıs Türk lideri Derviş Eroğlu ve Kıbrıs Rum liderleri Nikos Anastasiadis ile müzakereler devam etti, ancak çözüm hala mümkün olmadı.

2020'de BM Genel Sekreteri Antonio Guterres'in himayesinde Kıbrıs Rum lideri Nicos Anastasiadis ve Kıbrıs Türk lideri Mustafa Akıncı arasında yeni bir görüşme süreci başladı. Ancak 2020'de yaşanan pandemi ve siyasi engeller, müzakerelerin ilerlemesini zorlaştırdı.

Kıbrıs Müzakereleri, Kıbrıs adasının yeniden birleşmesi ve barışçıl bir çözüme ulaşılması hedefiyle süregelen karmaşık bir süreç olmuştur. Ancak müzakereler halen devam etmekte ve Kıbrıs sorununun çözümü için taraflar arasında uzlaşma sağlanması çabaları sürdürülmektedir.

1. 1975 Kıbrıs Krizi:

   • Kıbrıs Türk lideri: Rauf Denktaş
   • Kıbrıs Rum lideri: Makarios
   • Olaylar: 1974 Türk Müdahalesi sonrasında müzakereler başladı ve Kıbrıs Cumhurbaşkanı Makarios, Kıbrıs Türk lideri Rauf Denktaş ile müzakerelere başladı. Bu süreçte çeşitli fikirler ve planlar tartışıldı, ancak anlaşma sağlanamadı.
   • Nüfus Mübadelesi Anlaşması 
   •  

2. 1977:

   • Kıbrıs Türk lideri: Rauf Denktaş
   • Kıbrıs Rum lideri: Makarios
   • Olaylar: 1976-1977 döneminde, Kıbrıs sorununun çözümü için yeni bir çaba başladı. Ancak bu süreç de sonuçsuz kaldı ve müzakereler tıkanıklığa girdi.
   • Doruk Anlaşmaları I

3. 1979-1980:

   • Kıbrıs Türk lideri: Rauf Denktaş
   • Kıbrıs Rum lideri: Kyprianou
   • Olaylar: 1979'da, Kıbrıs sorununun çözümü için müzakereler tekrar başladı. Ancak anlaşmazlıkların aşılamaması sonucunda müzakereler yine sonuçsuz kaldı.
   • Doruk Anlaşmaları II

4. 1991:

   • Kıbrıs Türk lideri: Rauf Denktaş
   • Kıbrıs Rum lideri: George Vassiliou
   • Olaylar: BM Genel Sekreteri Perez de Cuellar, Kıbrıs sorununun çözümü için Kıbrıs Cumhurbaşkanı George Vassiliou ve Kıbrıs Türk lideri Rauf Denktaş ile görüşmeler yürüttü. Bu süreçte, taraflar arasında bazı ilerlemeler kaydedildi, ancak anlaşma sağlanamadı.
   • Gali Fikirler Dizisi

5. 1993:

   • Kıbrıs Türk lideri: Rauf Denktaş
   • Kıbrıs Rum lideri: Glafkos Klerides
   • Olaylar: Kıbrıs müzakereleri, BM Genel Sekreteri Kofi Annan'ın iyi niyet misyonlarıyla sürdü. Bu süreçte, taraflar arasında bazı ilerlemeler kaydedildi, ancak temel konularda uzlaşma sağlanamadı.
   • İlk Güven Artırıcı Önlemler

6. 1997-1998:

   • Kıbrıs Türk lideri: Rauf Denktaş
   • Kıbrıs Rum lideri: Glafkos Klerides
   • Olaylar: Kıbrıs müzakereleri, BM Genel Sekreteri Kofi Annan'ın iyi niyet misyonlarıyla devam etti. Bu süreçte, taraflar arasında bazı ilerlemeler kaydedildi, ancak çözüme ulaşılamadı.
   • Dolaylı Görüşmeler

7. 1999-2004:

   • Kıbrıs Türk lideri: Rauf Denktaş (2004 yılında Mehmet Ali Talat'a devretti)
   • Kıbrıs Rum lideri: Glafkos Klerides (2003 yılında Tassos Papadopoulos'a devretti)
   • Olaylar: BM Genel Sekreteri Kofi Annan, Kıbrıs sorununun çözümü için Annan Planı olarak bilinen kapsamlı bir planı önerdi. Ancak 2004 referandumunda Kıbrıslı Rumlar planı reddetti, Kıbrıslı Türkler ise kabul etti.

8. 2006-2008:

   • Kıbrıs Türk lideri: Mehmet Ali Talat
   • Kıbrıs Rum lideri: Dimitris Christofias
   • Olaylar: Kıbrıs müzakereleri, Kıbrıs Rum lideri Dimitris Christofias ve Kıbrıs Türk lideri Mehmet Ali Talat arasında yeniden başladı. Bu dönemde çeşitli konular üzerinde görüşmeler yapıldı, ancak çözüme ulaşılamadı.
   • İlkeler Paketi & İki Liderin Kararları 

9. 2010-2012:

   • Kıbrıs Türk lideri: Derviş Eroğlu
   • Kıbrıs Rum lideri: Dimitris Christofias
   • Olaylar: Kıbrıs müzakereleri, Kıbrıs Rum lideri Dimitris Christofias ve Kıbrıs Türk lideri Derviş Eroğlu arasında devam etti. Bu dönemde bazı ilerlemeler kaydedildi, ancak temel konularda uzlaşma sağlanamadı.

10. 2013-2014:

    • Kıbrıs Türk lideri: Derviş Eroğlu
    • Kıbrıs Rum lideri: Nikos Anastasiadis
    • Olaylar: Kıbrıs müzakereleri, Kıbrıs Rum lideri Nikos Anastasiadis ve Kıbrıs Türk lideri Derviş Eroğlu arasında devam etti. Bu dönemde de çeşitli konularda müzakereler yapıldı, ancak çözüme ulaşılamadı.
    • 11 Şubat 2014 Anlaşması

11. 2015:

    • Kıbrıs Türk lideri: Mustafa Akıncı
    • Kıbrıs Rum lideri: Nicos Anastasiadis
    • Olaylar: Kıbrıs müzakereleri, BM Genel Sekreteri Antonio Guterres'in himayesinde Kıbrıs Rum lideri Nicos Anastasiadis ve Kıbrıs Türk lideri Mustafa Akıncı arasında yeniden başladı. Bu dönemde de müzakerelerin çeşitli aşamaları yaşandı ve çözüm için görüşmeler sürdürüldü.
    • Mont Pelerin - Crans Montana Görüşmeleri

12. 2020:

    • Kıbrıs Türk lideri: Ersin Tatar
    • Kıbrıs Rum lideri: Nicos Anastasiadis
    • Olaylar: Kıbrıs müzakereleri çıkmaza girdi.